અમે સાપુતારામાં નથી.

વહી આવ્યાં છીએ
એ જગાથી
ઘણે દૂર…

આ સ્થળને
એક નામ પણ છે
પણ છોડોને!

અમને ભેટી પડી છે વાદળી
અને ફેલાઈ રહી છે ભેજભરી ઠંડક રગેરગમાં
પણ ના…
અમે સાપુતારામાં નથી.

અમે ‘ટેબલટોપ’ પર ઊભા રહી
શિખર સર કર્યાની
ઉજવણી પણ કરી
પણ તો યે
અમે સાપુતારામાં નથી.

અમે જોયો સૂર્યોદય અને સૂર્યાસ્ત
પૂર્ણ સંતોષે
પણ હજુયે
અમે સાપુતારામાં નથી.

અમે અડધી રાત સુધી
સાંભળતા રહ્યાં વરસાદને
ઝીલી લીધી એ સૂર-ધારાને
પણ ના
અમે સાપુતારામાં તો નથી જ.

ખબર નથી કે આ ક્યુ સ્થળ છે!
પણ અમારી આસપાસ…
સતત વરસી રહ્યું છે આકાશ
ટહુકી રહ્યાં છે પંખી
ડરાવી રહી છે દીપડાની આંખો
શેકાઈ રહી છે કૂણી કૂણી મકાઈ
હરિયાળી… હરિયાળી… જ ચોતરફ
અને તો પણ
અમે સાપુતારામાં નથી.

અમે તો રહી ગયાં છીએ
એક રાતનો વિસામો લીધેલો એ નંદિગ્રામમાં
ત્યાં
એવું હતું કંઈક
કે
અમે પહોંચ્યાં જ નહીં સાપુતારા!

અને
એટલે જ કહું છું
કે
અમે સાપુતારામાં નથી.

-પારુલ ખખ્ખર
21-8-2018

Advertisements

એ જગા પર છે.

નથી આવી, હજુયે જાત મારી એ જગા પર છે,
બચેલા શ્વાસની ઠકરાત મારી એ જગા પર છે.

હજારો શબ્દ જેની રાહમાં તત્પર હતાં ઊભા
અને પૂરી થયેલી વાત મારી એ જગા પર છે.

હું જેને શોધતી’તી એ અનાયાસે મળી આવી,
સમાધિ નામની સોગાત મારી એ જગા પર છે.

મેં કોરા કાગળે થોડી ઘણી રેખા હતી આંકી
એ નકશીદાર ઝીણી ભાત મારી એ જગા પર છે.

નથી એવું કે કેવળ હું મને ભૂલીને આવી છું,
જરા શોધો, સહેલી સાત મારી એ જગા પર છે.

-પારુલ ખખ્ખર
21-8-2018

રાણા સાંભળો.

રફૂ કરેલી થીગડી માંડે છે કંઈ વાત રાણા સાંભળો,
હતી અમારી તમથી નોખી જાત રાણા સાંભળો.

જૂના જર્જર પાઘની આ વારતા
દાંત વગરના વાઘની આ વારતા
ના ભૂંસાતા ડાઘની આ વારતા
સૂરજ માંડે વારતા ને ઢળવા લાગે રાત રાણા સાંભળો
હતી અમારી તમથી નોખી જાત રાણા સાંભળો.

નોખાં નોખાં પોત લઈને આવિયા
નોખાં જીવન-મોત લઈને આવિયા
નોખાં કાગળ-દોત લઈને આવિયા
તો ય ભેળવી એકમેકની ભાત રાણા સાંભળો
હતી અમારી તમથી નોખી જાત રાણા સાંભળો.

અમે સજનવા આવળ, બાવળ, બોરડી
અમે સજનવા સુવાંગ, સાદી ખોરડી
હવે થઈશું ગઢનાં ખૂણે ઓરડી
શું કરવાની મોંઘેરી ઠાકરાત રાણા સાંભળો
હતી અમારી તમથી નોખી જાત રાણા સાંભળો.

ઊભડક ઊભડક ભાન લઈને આવશું
ઝીંણેરું તોફાન લઈને આવશું
રાતું, કુણું પાન લઈને આવશું
ઝીલી લેજો લહલહતી મોલાત રાણા સાંભળો
હતી અમારી તમથી નોખી જાત રાણા સાંભળો.

-પારુલ ખખ્ખર

(મોટી ઉંમરના બીજવર ને પરણેલી યુવતીની વાત)

બહાદુર થાપા

કવિઃ સંતોષ પદ્માકર પવાર (મરાઠી)
અનુવાદઃ સવિતા કરંજકર (હિન્દી)
અનુવાદઃ પારુલ ખખ્ખર (ગુજરાતી)

‘શલામ શાબ’
આ શબ્દો સાંભળતાં જ
બહાદુર આવ્યાની ખબર પડી જતી.

ચૂંચી આંખો, ચપટું નાક,
ઈમાનદાર અને કરુણામયી ચહેરાવાળો બહાદુર

બહાદુર આખી રાત ફરતો રહેતો
સાથી બનીને
પોતાની કમરમાં કટારી લટકાવીને
ખાખી પહેરવેશ અને પગમાં બૂટ

એ એકલો જ રહેતો એક ઝૂંપડીમાં
પોતાના ભવિષ્યના સપનાઓની સાથે!
ખૂબ પૈસા કમાઈને
પોતાને દેશ જવાની ઇચ્છા એની
ઘરેઘરેથી દસ-વીસ રુપિયા ઉઘરાવીને તો
પેટ ભરવું ય અઘરુ હતું
વળી એનું સપનું તો હતું છેક કાઠમંડુ…ખાસ્સુ દૂર.

પોતાના નેપાળી દોસ્તો સાથે
એણે લીધી હતી મહારાષ્ટ્રમાં રાત્રે ભ્રમણ કરવાની ચોકીદારીની લાઈન
માંડમાંડ મળ્યું હતું એક ઝૂંપડુ
રહેવા માટે

એ જઈ આવ્યો હતો એકવાર નેપાળ
પોતાના કુટુંબીઓને મળવા
જ્યાં માત્ર પથરાળ વિસ્તાર અને ફેલાયેલા જંગલો હતા
પરંતુ એક સપનું લઈને આવી ગયો પરત
કાંચીનું સપનું
કેટલીક સોગંદ લીધી હતી એણે કાંચી સાથે
ખૂબ પૈસા કમાઈને એની સાથે પરણવાની

એના ગામમાં પરંપરા હતી
લશ્કરમાં ભરતી થવાની
એના ભાઈબંધો હતા ભારત-તિબેટ અને બ્રિટનના લશ્કરમાં
એમની નિઃસ્વાર્થ વફાદારી અવર્ણનિય હતી
બહાદુરી હતી એમના લોહીમાં
માત્ર કટારીથી શત્રુસૈન્યને ખતમ કરવાની
શક્તિ હતી એમનામાં
પરંતુ
બહાદુર થાપાને મળ્યો નહીં અવસર
લશ્કરમાં જવાનો
નસીબ અજમાવવા આવી ચડ્યો ભારતમાં
અને ગુરખો બનીને વસી ગયો ગામડે.

બહુ જ ઓછુ બોલતો બહાદુર
ચુપચાપ ચાલતી એની જિંદગી
રાતઆખી ચોકીદારી કર્યા પછી
છેક ભળભાંખળે મીંચાતી એની આંખ
દિવસે દેખાતી દુનિયા સાથે એનો કંઇ લેવાદેવા ન હતી
રોજીરોટીની શોધમાં
નીકળી પડતો સાંજે છેક
ઝૂંપડીની બહાર
બસ…
આટલો એનો દુનિયા સાથેનો સંબંધ
માત્ર એ સમયે જ જોઈ શકતો એ હાલતી-ચાલતી દુનિયા
બાકી તો
અજવાળા ઓલવીને સૂતેલી વસ્તી જ
રહેતી એની સાથીદાર

એણે ધમાલ બોલાવી એક રાતે
લૂંટારાઓને મારી ભગાડ્યા હતા
ચોર-ઉચક્કાઓ પણ ડરતા એનાથી
એ હતો એટલે જ સુરક્ષિત હતી અમારી ઊંઘ
અમારી સંપતિ અને મિલ્કત પણ
એના ‘જાગતે રહો’ના પડકારે જ
જાગતા રહેતા વૃદ્ધો
એની બીડીની ગંધ
ઘુમરાયા કરતી એના ગયા પછી પણ
દરેક શેરીમાં
જાણે એ જ એની હાજરીની નિશાની હતી!

કોઇકોઇ રાતે હું મળતો એને
એ કરતો વાતો નેપાળની
એ માંડતો યશગાથા એ ભૂમિની
ગોરખનાથમાંથી કઈ રીતે બન્યા ગોરખા અને પછી ગુરખા,
તથાગત અને લુમ્બીનીની યાદ કોતરાયેલી હતી એના હૃદયમાં
એને કંઠસ્થ હતી
સૂચી નેપાળના રાજાઓએ લડેલી લડાઈઓની,
ભિખ્ખુઓની હિમમાનવ સાથેની મુલાકાતોની
બરફ પર છપાયેલી એના પગલાની છાપની
અને
કોઈ બરફની ગુફામાં રહેતા હિમમાનવોના ગુપ્ત શહેર શાંગરિલાની
રુંવાડા ઊભા કરી દે તેવી અજીબોગરીબ વાતો

કદાચ
ભયના કિટાણું જ લુપ્ત કરી દીધા હતા એના શરીર પરથી
એની પરંપરાના ઇતિહાસે!
એ થઈ જતો ભાવુક
જ્યારે એને આવતી કાંચીની યાદ
એ વાતો કરતો રહેતો એના ગુરખાભાઈઓ સાથે
ખાસ જતો બાજુના તાલુકે
સ્વેટર વેચવા આવતા તિબેટિયનોને મળવા
જે બુદ્ધવિહારની બાજુમાં રોકાતા હતા
કદાચ
એ લોકો જ લાવતા
એના ઘરના સમાચાર
ત્યાંથી જ ખબર પડી હતી એને
કે એની કાંચી એને મળવા માંગે છે
એણે આપી રાખી વચેટિયાને એક મોટી રકમ
કાંચીને લાવવાના મુસાફરીખર્ચ પેટે
એ વારંવાર પૂછ્યા કરતો વચેટિયાને
કાંચીના આગમનની
પરંતુ, કાંચી ન આવી

એક દિવસ બહાદુર થાપા
આખોયે લોહીથી ખરડાયેલો સૂજી ગયેલો ચહેરો લઈ
ફાટેલા હોઠોથી કોઈને ગાળો આપી રહ્યો હતો
એ પોતાના જ ચહેરા પર થપ્પડો મારી રહ્યો હતો
અને બરાડી રહ્યો હતો
‘દગો થયો છે મારી સાથે…દગો’
કોઈ જાણતું ન હતું કે શું થયું છે એની સાથે
એને લોહીથી લથપથ હાલતમાં જોઈ કોઈ ન ગયું એની પાસે
કદાચ કોઈને મારીને અથવા તો માર ખાઈને આવ્યો હતો
બહાદુર થાપા.

પછી ખબર મળી
પેલા વચેટિયાએ એની કાંચીને
બહાદુર પાસે લાવવાને બહાને
વેચી દીધી શહેરમાં કોઠા પરની કોઈ આન્ટીને
હવે કાંચી ધંધો કરે છે
આન્ટીના પૈસા ચૂકવીને
બહાદુર પાસે પહોંચવા માટે!

બહાદુરનો દેશ આપે છે
દુનિયાને શૌર્ય અને સૌન્દર્ય
આ રીતે!
બહાદુરે આ કારણથી જ ક્રોધમાં આવી
ભરબજારે કરી હત્યા પેલા વચેટિયાની.

જેમનું શોષણ થાય છે
કોઈ દેશ એમનો નથી હોતો
ન નેપાળ ન ભારત
ન બ્રીટન ન અમેરિકા.

હીરાબાઈ-જાફરમિયાં

કવિઃ સંતોષ પદ્માકર પવાર (મરાઠી)
અનુવાદઃ સવિતા કરંજકર (હિન્દી)
અનુવાદઃ પારુલ ખખ્ખર (ગુજરાતી)

હીરાબાઈ, તું મળી ગઈ હતી જાફરમિયાંને
તુલજાપુરના ભવાની મંડપમાં
જાફરમિયાં ફરતો હતો
પોતાના હિન્દુ મિત્રો સાથે તીર્થયાત્રા કરતો કરતો

મિત્રોને ભૂલીને એ થોડી ક્ષણો
થંભી ગયો તને જોઈને
અને પછી લઈ આવ્યો તને
પોતાના પાંચ બાળકોના ઉછેર માટે
લજપતવાડીમાં
જાફરમિયાંની પત્ની વિદાઈ લઈ ચૂકી હતી
આ દુનિયામાંથી
અને, તું બની ગઈ એના પાંચ બાળકોની મા!
આફરીન, આમરીન, અરમાન, ઈસહાક
અને નાનકડો ધાવણો લાલમહંમદ

હીરાબાઈ તું બની ગઈ જાફરમિયાંની પત્ની
એમ… જાણે ખજૂરના વૃક્ષે લટકેલું નારિયળ.

તું બની ગઈ મુસ્લિમ અડધી આધેડ ઉમરે
અને વાંચવા લાગી કલમા-આલિફ-બે
રોજ ખોં-ખોં કરતો આવતો એક મૌલવી
તને કુરાન શીખવવા માટે
તારું ભણતર અને મારી શાળા
એકસાથે ચાલતી રહી હીરાબાઈ.

આપણે બન્ને બેસતાં પાટી લઈને ફળિયામાં
તું કલમા વાંચતી પોતાની રીતે
અને પૂછતી મને
‘શું હું સાચી રીતે વાંચું છું સંતોસ?’
અણસમજમાં હું હા એ હા કરી દેતો
અને પછી ગાઈ સંભળાવતો તને
થોડી કવિતાઓ
ખબર નહીં કેમ, તું રડવા લાગતી અચાનક
કદાચ કંઇક યાદ કરીને.

પોતાના પાંચેય બાળકોને
ભણાવી-ગાણાવી, સાચા રસ્તે ચડાવીને
તે કરાવી આપ્યા
એમના નિકાહ
અને એ પાંચેય ચાલ્યા ગયા દૂર-વિદેશ
તમને બન્નેને એકલા છોડીને
જેમ થઈ જાય પાણી માટીથી અલગ
કે
દિવાલો પરથી ઉખડી જાય પોપડા.
તું લાગવા લાગી હતી સાવ નોખી
હવે જાફરમિયાંના ઘરમાં

જાફરમિયાંને હતી દમની બિમારી
ખોં-ખોં કરતો એ દિવસ આખો
એ જોઈ, ડરી જતો તારો ચહેરો
અને તું દોડતી રહેતી એના દવાદારુ માટે

પાંચ બળકોના મા-બાપ
પરંતુ થઈ ગયાં અનાથ!

તારો જીવ ભરાઈ આવતો.

મને યાદ છે તે કહી હતી
વાત જાફરમિયાંની
જાફરમિયાં હતો લજપતવાડીનો જમીનદાર
એક નાનકડા ઝગડાને કારણે
લડ્યો હતો પત્નીના ભાઈઓ સાથે
લડાઈ એટલી આગળ વધી
કે
છરી-ચાકાં નીકળ્યાં
‘આખી દુનિયા એક તરફ, પત્નીનો ભાઈ એક તરફ’

રામનવમીની યાત્રામાંથી પરત થયેલ
જાફરમિયાં અને એની પત્ની વૈદા
સૂતાં હતાં ફળિયામાં પાંચેય બાળકોની સાથે
અડધી રાતે ઊડી તલવારો
પત્નીના ભાઈઓની
પરંતુ ચૂકાઈ ગયું નિશાન
અને કાપી એમણે પોતાની સગી બહેનને
જાફરમિયાંની જગ્યાએ.

કોઈ ન આવ્યું આપવા આશરો
પડોશ-સમાજમાંથી
અને લેવો પડ્યો જાફરમિયાંને આધાર
હીરાબાઈનો
કેટલાયે વર્ષો વિતી ગયા અને
ધસમસ વહેતા પૂરમાં પણ
બચી ગયેલા કચરા જેવાં
જાફરમિયાં અને હીરાબાઈ જીવતાં રહ્યાં.
પછી એક દિવસ
એ (જાફરમિયાં)પણ પરલોકવાસી થઈ ગયો
ના રહ્યો એ મૌલવી
જેણે તને દિક્ષા આપી હતી ઇસ્લામની

હવે તું ફરી મળી આવે છે
તુલજાપુરના ભવાની મંદિરની સામે
સૌભાગ્યના કંકુ તથા બંગડીઓ વેંચતી.

વીસ વર્ષે મળ્યા ત્યારે
પૂછ્યું તે મને
‘સંતોસભાઈ, મારા મરણ પછી
લોકો મને અગ્નિદાહ આપશે કે દાટશે?
મારું ય નામ લખાવી દો ને
તમારા ગામનાં કબરસ્તાનમાં
અને કહેજો
આવું કંઈક બન્યું હતું
હીરાબાઈ સાથે.