ટહેલ

અમરેલી ગામની ઊભી બજારે કંઈ ટ્હેલિયો નાંખે રે ટ્હેલ
કોઈ કહે આંટાનો ઢીલો લાગે છે ને કોઈ કહે નાંખે છે ખેલ.

વગડાની ધૂળથી મેલું અંગરખું ને પરસેવે ન્હાતો રે ખેસ
અડવાણાં પગ એના રાંટાં પડે ને વાગે ડગલે ને પગલે રે ઠેસ
થાકેલા મોંઢા પર માખ્યું ઊડે ને કરે તોફાની છોકરાવ ગેલ
અમરેલી ગામની ઊભી બજારે કંઈ ટ્હેલિયો નાંખે રે ટ્હેલ.

ઉગતાં પરોઢથી આથમતી સાંજ લગી ગાતો રયે એના એ ગીત
ગીતોના તાણા ને વાણા જો ખોલો તો ઉકલે છે જન્મોની પ્રીત
ચારે દિશાઓમાં ભટકીને, થાકીને પિંડીયું થઈ ગઈ ગજવેલ
અમરેલી ગામની ઊભી બજારે કંઈ ટ્હેલિયો નાંખે રે ટ્હેલ.

ઊભી બજારે એક નાનકડું ખોરડું ને ખોરડામાં ગુણવંતી નાર
ટ્હેલિયાની ટ્હેલ સુણી ઓચિંતા રણઝણિયાં અંતરની વીણાના તાર
કેમ કરી ઓળંગે, કેમ કરી તોડે રે સાતસાત પગલાંની જેલ
અમરેલી ગામની ઊભી બજારે કંઈ ટ્હેલિયો નાંખે રે ટ્હેલ.

નાનકડાં ખોરડાના રહેવાસી વાણિયાના ખુલ્લા રે આંખ્યું ને કાન
ટ્હેલિયાને બોલાવી, પાસે બેસારીને દીધા કાંઈ મોંઘેરા દાન
હાથોમાં સોંપી કંઈ ગુણવંતી નાર અને છોડાવી ટ્હેલિયાની ટ્હેલ
અમરેલી ગામની ઊભી બજારે કંઈ ટ્હેલિયો નાંખે રે ટ્હેલ.

-પારુલ ખખ્ખર

Advertisements

પત્ર કરે અજવાસ

‘પત્ર કરે અજવાસ’
આ અંક દીપોત્સવીનો છે. અવસર છે નવી ક્ષણોને આવકારવાનો અને અજવાળા પાથરવાનો.પરંતુ મારે વાત કરવી છે કાળાડિબાંગ, અણગમતા અને અળખામણા મૃત્યુની. પ્રિયજનના મૃત્યુ પછી આવેલા વિષાદને હટાવતા આશ્વાસનના પત્રની. આ પર્વ આપણાને અંધારથી અજવાસ તરફ ગતિ કરવાની પ્રેરણા આપે છે અને આ પત્રએ મને મૃત્યુથી જીવન તરફ જવાની દિશા બતાવી છે. આ પત્ર એટલે એક એવો સામાન્ય કાગળ કે જેના પર શાહીથી ઉપસાવેલા અક્ષરો સિવાય કશું જ નથી તેમછતાં લખનાર અને વાંચનાર બન્નેના હૃદયને સંવેદનાની એકસરખી સપાટી પર લાવીને મૂકી દે છે.લખનારે માત્ર આશ્વાસન આપવા ખાતર નથી લખ્યું અને વાંચનારે માત્ર લખાણ સમજીને નથી વાંચ્યુ એવી ઘટનાના સાક્ષી બનેલા પત્ર વિશે હું વાત કરવાની છું.
મારા પપ્પા એટલે મારો વ્હાલખજાનો, મારા પપ્પા એટલે સમજણનો દરિયો, મારા પપ્પા એટલે મારું ગમતીલું વાદળ અને મારા પપ્પા એટલે મારો પ્રથમ મિત્ર.આમ તો દરેક સંતાન નાભિનાળથી માતા સાથે જ જોડાયેલું હોય છે પરંતુ નાભિનાળ વિચ્છેદ પછી તરત હું મારા પપ્પા સાથે જોડાઈ ગઈ હતી એમ કહી શકાય.મમ્મી માટે અઢળક પ્રેમ અને આદર પરંતુ પપ્પા સાથે એક અનોખું – અતૂટ જોડાણ રહ્યું.અમારા વિચારો સરખા, અમારી સમજણ સરખી, અમારું આચરણ સરખું. વીસમે વર્ષે મને સાસરે વળાવ્યા પછી પણ અમારું જોડાણ એવું જ અકબંધ! અમે બન્ને એકબીજાને પત્રો લખીએ, રુબરુ મળીએ ત્યારે અલકમલકની વાતો કરીએ અને એકબીજાને રળિયાત કરીએ. સમય સુરેખ ગતિમાં ચાલ્યો જતો હતો. પપ્પાની લીટી લાંબી હોવાથી તે ઝડપથી પંચોતેરના અંકને સ્પર્શી ગઈ.એમનો પંચોતેરમો જન્મદિવસ ખૂબ ધામધૂમથી ઉજવ્યો.સૌ હરખમાં ડૂબેલાં હતાં ત્યાં જ રીપોર્ટ આવ્યો કે પપ્પાને શરીરનાં પાંચ અંગોમાં કેન્સર છે!
હજુ તો પપ્પા માટે લખાયેલ ગીતના શબ્દોની શાહી પણ સૂકાઈ ન હતી, હજુ તો કેક પરની મીણબત્તીઓનો અજવાસ પણ ઝાંખો થયો ન હતો, હજુ તો ‘તુમ જીઓ હજારો સાલ, સાલ કે દિન હો પચાસ હજાર’ ગીતના પડઘા પણ શમ્યા ન હતા, હજુ તો ઉજવણીના ફોટા પણ ધરાઈને જોયા ન હતા ત્યાં જ કેન્સર નામનો રાક્ષસ પોતાની આલબેલ પોકારતો આવી ચડ્યો.પપ્પાના હાથમાં જન્મદિવસની શુભેચ્છાના પત્રો હતાં અને કેન્સરના હાથમાં પોતાની જીતની ઉજવણીની આમંત્રણ પત્રિકા હતી.અમે સૌ હતપ્રભ હતાં કે હજુ તો કેટલી વાતો કરવાની બાકી છે, કેટલું શીખવાનું બાકી છે, કેટલું સમજવાનું બાકી છે અને આ કેન્સર ભરખી જશે પપ્પાને! આ હાડ-ચામનું માળખું રાખ બની જશે!
મન મનાવી લીધુ. ‘ઇશ્વરેચ્છા બલિયસિ’ કહીને વાસ્તવિકતા સાથે સમાધાન કરી લીધું.જન્મદિવસ પછી પાંચ જ મહિના અને કેન્સર ડીટેક્ટ થયાના દોઢ જ મહિનામાં પપ્પા દેહમાંથી દેહાતિત થયા.મૃત્યુના આગમનનાં ભણકારા અગાઉથી જ સાંભળી લીધાં હતાં, એના પગરવને અમારા કાનોએ ઝીલી લીધો હતો, એના ટકોરા પડ્યા અને અમે સતર્ક થઈ ગયાં હતાં તેમ છતાં પપ્પા ગયા એનો આઘાત રહી ગયો.આ ઘટનાને ક-મને સ્વીકારી તો લીધી પરંતુ અમુક સ્વીકાર તમને જીવનભર ઝંપવા નથી દેતા.એક વસવસો, એક અવસાદ મનને ઘેરી વળ્યો હતો.આંખ સામેથી પપ્પાની નનામીને ખભ્ભો આપ્યો હતો એ દૃશ્ય ખસતું જ ન હતું.પોતાના હાથે જ પપ્પાના અચેતન શરીરને અગ્નિને હવાલે કર્યુ એ ક્ષણ, એ ભડભડ બળતા અગ્નિની પીળી-કેસરી જ્વાળાઓ,એ ગલગોટા અને ગુલાબના ફૂલ બળવાની ગંધ, એ જવતલ ફૂટવાનો અવાજ, એ ગંગાજળથી ભીના થયેલા દેહને અગ્નિનો સ્પર્શ થતા ઉઠતી ધુમ્રસેરો અને એ આંખમાં ધસી આવેલા અંધારા, એ અનરાધાર વરસતી આંખો અને એ આખરી મરણપોક કેમેય પીછો છોડતા ન હતાં. આ બધી જ ક્ષણોનું થીજી ગયેલું પોટલું મારી સંવેદનાઓ પર, મારી કલમ પર, મારી અભિવ્યક્તિ પર આવીને બેસી ગયું હતું. મારું સર્જન નામઃશેષ થઈ ગયું હતું. એમ લાગતું હતું કે કવયિત્રી પારુલ ખખ્ખર પેલી સ્મશાનની ભઠ્ઠીમાં જ સ્વાહા થઈ ગઈ છે. બચી ગઈ છે એ તો માત્ર ગૃહિણી પારુલ ખખ્ખર કે જે કાગળ-કલમ ઉપાડવા સક્ષમ નથી.
અને એ અંધારિયા દિવસોમાં આશાના સોનેરી કિરણ જેવો એક પત્ર આવે છે, ગાંધીધામથી મિત્ર કુમાર જિનેશ શાહનો.આત્મિયતાથી ભર્યોભર્યો, જીવંતતાથી ભરપૂર અને આત્મવિશ્વાસથી છલોછલ! મુખ્ય પત્ર તો નાનકડો જ છે પરંતુ એની સાથે જોડેલ પાંચ પન્નાનો એક પત્રલેખ જે આજેપણ હું વારંવાર વાંચું છું.પપ્પાએ આંગળી ઝાલીને જીવનની સફર વિશે સમજાવ્યું હતું ,આ પત્રએ મૃત્યુની સફરથી અવગત કરાવી.આ પત્રએ મને મૃત્યુના વિકરાળ ચહેરાને નજીકથી જોતા શીખવ્યું, એના ડરામણા ચહેરા પર આંગળીઓ ફેરવવાની હિંમત આપી અને મેં મૃત્યુની ભયાનકતાને વિસારી તેને નજીકથી જોવાનો પ્રયત્ન કર્યો. જિનેશ શાહ લખે છે કે ‘સ્વજનનું મૃત્યુ એ દુઃખના અંધકારથી છવાયેલી એવી સુરંગ છે કે જેમાંથી દરેક વ્યક્તિએ અનિવાર્યપણે પસાર થવું જ પડે છે.જીવનમંચ પર મૃત્યુનો પ્રવેશ નોખીનોખી રીતે થતો હોય છે ક્યારેક અકસ્માતે ત્રાટકીને જનોઈવઢ ઘા મારી જાય છે તો ક્યારેક ધબ્બો મારતું અણધાર્યું આવી ચડે છે. ક્યારેક ભુકંપની જેમ તાંડવ કરે છે તો ક્યારેક રેતઘડીમાંથી સરકતી રેતીની જેમ ધીમા પગલે આવી ચડે છે.’ આ પત્ર વાંચતા થયું કે આ અનિવાર્યપણે આવી જતા મૃત્યુને સ્વીકાર્યા વગર કોઇનો છુટકો જ નથી. વળી મનને જરાક શાતા વળી કે ચાલો, માત્ર હું જ નથી કે જેમણે સ્વજન ગુમાવ્યા છે. મારા જેવા સેંકડો લોકો ઘરઘરમાં હયાત છે.ચાલ્યા ગયેલા પ્રિયજનોની પાછળ મરી નથી શકાતું તેથી જ જીવી બતાવવું પડે છે.
મિત્ર આગળ લખે છે ‘પીડાના ઉચ્ચ શિખરેથી પડતી વખતે સ્નેહીજનોનું ટોળું આપણને એવી હળવાશથી ઝીલી લે છે કે પછડાટની વેદના હળવી થઈ જાય છે.’ કેવી સો ટચના સોના જેવી વાત! આ વાંચતી ગઈ અને સહમત થતી ગઈ કે મારી પાસે મારા સ્નેહીજનો છે જે મારી પીડાને હળવી બનાવવા મારી સાથે જ છે.મારા મિત્રો, સગાઓ,વ્હાલાઓનો હુંફાળો સાથ ન હોત તો આ દુઃખમાંથી કેવી રીતે બહાર નીકળી શકત! રજનીકુમાર પંડ્યા મૃત્યુ વિશે કહે છે કે ‘તેને જીતવું શક્ય નથી, જીરવવું બને તો બને!’ મિત્ર આગળ લખે છે કે હરિવંશરાય બચ્ચનના પત્ની ચાલ્યાં ગયાં પછી એમણે લખેલી કવિતા જુઓ…
‘જીવન મેં એક સિતારા થા, માના વો બેહદ પ્યારા થા.
તુમને તન-મન દે ડાલા થા, વો ટૂટ ગયા તો ટૂટ ગયા
અંબર કે આંગન મેં દેખો, કિતને ઇસકે તારે ટૂટે, કિતને ઇસકે પ્યારે છૂટે
જો છૂટ ગયે વો કહાં મિલે!
પર ટૂટે તારો પર, કબ અંબર શોક મનાતા હૈ!
જો બીત ગઈ…સો બાત ગઈ.’
આ પત્રમાં મિત્રએ પોતાના પપ્પાના મૃત્યુની, પોતાના માતૃતુલ્ય સાસુમાના મૃત્યુની, મિત્રના પત્નીના મૃત્યુની વાત લખી છે. આમ તો વાત મરણની છે છતાં વાત જીવનની છે.આપણે સૌ જાણીએ છીએ કે ‘જો બીત ગઈ સો બાત ગઈ’ કહીને મનને મનાવી લેવું ખૂબ અઘરું છે છતાં મન મનાવ્યે જ છૂટકો!વેદ-ઉપનિષદ-ગીતા વગેરે ગ્રંથો જીવનની ક્ષણભંગુરતા વિશે સમજાવે છે પરંતુ જેના પર વિતે છે એને આ વાતો પોથીમાંના રીંગણા જેવી લાગે છે. મૃત્યુ એ તો માત્ર ખોળિયું બદલવાની પ્રક્રિયા છે, આત્મા તો સદૈવ અમર, અવિનાશી છે તેથી તેના પર શોક કરવો વ્યર્થ છે આ બધી અઘરી વાતો કદાચ ન સમજાય પરંતુ દુઝતા ઘાવ જેવા દુઃખ પર આવા પત્રો ચંદનના શીતળ લેપ જેવા સબિત થતાં હોય છે.
આ દુનિયામાં દુઃખથી ત્રસ્ત કોણ નથી? ‘નાનક, દુખિયા સબ સંસાર’. અને એટલે જ કહેવાયું છે કે ‘સર્વ જગત દુઃખાલયમ્’. દરેકને પોતિકી પીડા હોય છે પણ આપણને આવા પત્રો યાદ અપાવે છે કે ‘ભાઈ રે…આપણા દુઃખનું કેટલું જોર!’ આજે આવ્યું છે તે કાલે જવાનું જ છે.તો પછી આ શોક શા માટે? પત્રમાં ફરીથી હરિવંશરાય બચ્ચનનો ઉલ્લેખ આવે છે અને મિત્ર લખે છે કે ‘કવિ કહેતા- મારું ધાર્યુ થાય તો મને ગમે છે પણ મારું ધાર્યુ ન થાય તો મને વધુ ગમે છે કારણકે ત્યારે ઈશ્વર પોતાનું ધાર્યુ કરવા ઇચ્છતો હોય છે અને ઈશ્વર ક્યારેય આપણું અ-હિત ન વિચારે.’ અને પત્રમાં છેલ્લે મહાદેવી વર્માની પંક્તિઓ ટાંકે છે
‘યહ સંધ્યા-ઉષા કી લાલી, આલિંગન વિરહ-મિલન કા
ચિર હાસ અશ્રુમય આનન અરે! ઇસ જીવન કા!’
આખોયે પત્ર નાના-નાના પ્રસંગો, વાર્તાઓ, કાવ્યપંક્તિઓ અને સુભાષિતોથી શોભાયમાન છે.આ પત્ર મેં વારંવાર વાંચ્યો, વાંચતી ગઈ અને મનન કરતી ગઈ.જેમજેમ સમજતી ગઈ એમ જીવનમાં ઉતારતી ગઈ.થયું કે મૃત્યુની, દુઃખની શું તાકાત છે કે આપણી શક્તિઓ પર હાવી થઈ જાય! માન્યું કે પપ્પા વ્હાલા હતા, માન્યું કે એમનું સ્થાન જીવનમાં કોઈ નહીં લઈ શકે પરંતુ એના ગુણોનો, એમના સંસ્કારનો વારસો આગળ લઈ જવા માટે કોઈ તો જોઈશે ને? હું જ આમ પડી ભાંગીશ તો પપ્પાના આત્માને કેટલો સંતાપ થશે! મારું જીવન આપીને પણ એમને પાછા લાવી શકું તેમ નથી તો એમની યાદોની મશાલ જલતી રાખીને શા માટે ન જીવવું! આ બધું સમજ્યા બાદ હું સ્વસ્થ થઈ.પપ્પાની યાદ તો એક અણમોલ ઘરેણાની જેમ હૃદયની દાબડીમાં સચવયેલી રહી પરંતુ પેલું અવસાદનું પડળ ખસવા લાગ્યું. જીવન અને મૃત્યુ એક જ સિક્કાની બે બાજુ છે એ વાતનો ખરા મનથી સ્વીકાર થયો અને વિષાદનું ભારેખમ પોટલું મન પરથી ઉતરી ગયું. આ પત્રના શબ્દોએ મને સ્વસ્થ રહેવા પ્રેરી, જીવવા પ્રેરી,લખવા પ્રેરી. મને યાદ આવ્યા પપ્પાએ જતાંજતાં આપેલા આશીર્વાદ ‘તું ખૂબ આગળ જઇશ.તારી કવિતાઓ તને ભારતભરમાં અને વિદેશમાં લઈ જશે. તું બસ લખતી રહેજે.’ મને થયું મારે આ આશીર્વાદને સાચા પાડવા માટે પણ ફરી લખવું જોઇએ.અને મેં ફરી કલમ ઉપાડી! દેવહૂમા પક્ષી પોતાની રાખમાંથી બેઠું થાય છે તેમ હું વિષાદની રાખમાંથી બેઠી થઈ.ધીમેધીમે હું ઊભી થઈ,ચાલતી થઈ અને કવિતાના રાજમાર્ગ પર દોડતી થઈ. આ પત્રએ મારી કૂંઠીત થયેલી કલમને ફરી ચેતનવંતી બનાવી. શબ્દોના અટકી ગયેલા પ્રવાહને ફરી વહેતો કર્યો, થીજી ગયેલી સંવેદનાઓને ફરી બોલતી કરી. હું આભારી છું મિત્ર કુમાર જિનેશ શાહની કે જેમણે આ જીવનદર્શન કરાવતો પત્ર લખ્યો. ઈશ્વર આવા મિત્રો સૌને આપે કે જે પોતાના શબ્દો વડે ભાંગી પડેલાને બેઠા કરવાની શક્તિ ધરાવે છે.
—પારુલ ખખ્ખર
(શબ્દસૃષ્ટિ દીપોત્સવી અંક -૨૦૧૮)

પાકી ગ્યેલું નયું

લવકારાં ઘોળીને પીધા ત્યારે પંડિત ભયું
પારુલદેને પાઠ શીખવે પાકી ગ્યેલું નયું.

સુણો પદમણી, નખને ઝાઝાં અછો અછો નવ કરીયે
અળગા રહીને અડે એમના કાજે રે નવ મરીયે
મરનારાના રાજ ગયાં પણ નખનું ના કંઈ ગયું
પારુલદેને પાઠ શીખવે પાકી ગ્યેલું નયું.

પહેલાં પરથમ કૂણાં કૂણાં નખને વધવા દીધાં
પછી પુરાણા નખની હારે નૈયા વાઢી લીધાં
જરાક અમથા મૂળિયામાંથી ઝાડ દરદનું થયું
પારુલદેને પાઠ શીખવે પાકી ગ્યેલું નયું.

ઉખડી ગ્યેલા નયા ઉપર પારુલદે આંસૂ સારે
ભડભડ બળતા ખારાં જળ હૈયાના દવ ના ઠારે
આંસૂ પૂછે પીડકુંવરી, ગામ તમારું કયું?
પારુલદેને પાઠ શીખવે પાકી ગ્યેલું નયું.

-પારુલ ખખ્ખર

મારું ગામ

કેમ કરીને ઉંબર ઠેકી આવશો જીવણ આમ
ઉબડ-ખાબડ વાટમાં બેઠી બાવળિયાની ભામ
કે મારું સાવ કથોરૂં ગામ.

એક તો ઊંચા ગઢ તમારા, ઊંચા મેડી-મોલ
ઝાલશે રે કાંઈ ઝાળી-ઝરૂખા, ઝાલશે ઝીણા બોલ
મારે મારગ ચડતા પહેલા રાખજો હૈયે હામ
કે મારું સાવ કથોરૂં ગામ.

કૂણાં કૂણાં પાનવાળા નો આવતા આની કોર
ડાબે ઊગે બોરડી જીવણ જમણે ઊગે થોર
આમ નથી કાંઈ ઠામ ઠેકાણું, આમ છે મોટું ધામ
કે મારું સાવ કથોરૂં ગામ.

ખોબા જેવા ગામમાં હાલે પારુલદેનું રાજ
એનાં વાગે ઢોલ-નગારાં, એનાં રે પખવાજ
ભૂલવી જોશે છાપ ને તિલક, ભૂલવું જોશે નામ
કે મારું સાવ કથોરૂં ગામ.

-પારુલ ખખ્ખર

સપ્તપર્ણીનું ગીત

જરાક ઓછી રૂપાળી છોકરી જેવી સપ્તપર્ણીનું ગીત.
************
હાય ગંધ આથમતી સાંજે ઘેરાણી
કે હાય…મારી ગંધને ન કોઈએ વખાણી
કે હાય… હું તો સાત સાત પાંદડાની રાણી

હાં રે મારી ડાળે ડાળે તે ફૂલ ફોરિયા
હાં રે મારા અંગે અંગે તે રૂપ મ્હોરિયા
હાં રે તો ય આયખું છે સાવ ધૂળધાણી
કે હાય… હું તો સાત સાત પાંદડાની રાણી

હાં રે સ્હેજ ઊભા રહીને આંખ માંડો
હાં રે આમ અણગમતી કહીને ન છાંડો
હાં રે કરું રસબસતી મદમાતી લ્હાણી
કે હાય… હું તો સાત સાત પાંદડાની રાણી

હાં રે કોઈ રસિયો તે જન ગંધ ચાખે
હાં રે પછી જન્મો જન્મ સાથ રાખે
હાં રે જેણે માણી એણે પરમાણી
કે હાય… હું તો સાત સાત પાંદડાની રાણી

-પારુલ ખખ્ખર