कोरा काग़ज़

‘कोरा काग़ज़’
************

मिलने जा रही हो?
जाओ…

देखना
उनके क्लीनशेव्ड चहेरे पर
माज़ी की
कोई शिकन तो नहीं रही!

गौर से देखना
उन चौड़े शानो को
किसी अनदेखे बोझ से
झुक तो नहीं गये!

देख पाओ
तो
देख लेना
उन चट्टान सी आँखों में
मेरे इन्तज़ार की
कोंपले अब भी है?

अगर पूछे
वो
मेरे बारे में

तो
बताना
मौत की दहलीज़ से
बाल बाल बच के
वापस आ गई हूँ
ज़िंदा हूँ
और
खैरियत से हूँ

आगे पूछे
तो
बताना
और भी सयानी बन गई हूँ
पागलपन के
हमलो की वजह से

इससे आगे
अगर
जानना चाहे
तो
कुछ मत बोलना
सिर्फ
सफेद कोरा काग़ज़
रख देना
उनके सामने

वो समझदार है
समझ जायेगा.

—पारुल खख्खर

 

Advertisements

સાચવી રાખ્યાં

ગયેલા શખ્સના બે-ચાર પગલાં સાચવી રાખ્યાં,
પછી લાગ્યું કે સાલ્લુ સાવ અમથા સાચવી રાખ્યાં.

પ્રથમ જળની સપાટી પર જરા ચાલ્યાં અને ડૂબ્યાં,
મનાવી મન, પછી રેતાળ રસ્તા સાચવી રાખ્યાં.

ખુલાસામાં ઘણું લાંબુલચક બોલી ગયા’તા એ,
અમે તો ‘પણ’ પછીના ત્રણ ટપકાં સાચવી રાખ્યાં.

બધું યે યાદ રાખી એમણે પુસ્તક લખી નાંખ્યું,
અમે ભૂલ્યા બધું પણ બે’ક કિસ્સા સાચવી રાખ્યાં.

બચાવી ના શકાયો એક વસમી સાંજનો ટૂકડો,
હૃદયમાં એ પછી તો કંઇક વલખાં સાચવી રાખ્યાં.

ખુમારી એટલી કે જીભથી ન માંગવાનું કંઈ,
પરંતુ આંખમાં વાચાળ સપનાં સાચવી રાખ્યાં.

તમારે એ ગલીમાં પગ નહિ મૂકવાનું પ્રણ ‘પારુલ’,
છતાં યે એ નગરનાં કેમ નકશા સાચવી રાખ્યાં?

—પારુલ ખખ્ખર

सितम्बर

बला के क़हर ढा रहा है सितम्बर,
सितमगर हुआ जा रहा है सितम्बर.

जिसे ठीक से हम भूला भी न पाये,
उसे ख्व़ाब मे ला रहा है सितम्बर.

जहां पे कोई जान अटकी पडी है,
कलेजा वही खा रहा है सितम्बर.

मेरे चश्म-ए-तर में उतरके निगोड़ा,
फिसलता नज़र आ रहा है सितम्बर.

मुझे क्या हुआ है ?मै झ़िंदा नही हुं?
मेरे मर्सिये गा रहा है सितम्बर.

—पारुल खख्खर

જીવન ચલને કા નામ

‘જીવન ચલને કા નામ…’
***

વર્ષો પહેલાં ‘મહાભારત’ નામની ટેલિવિઝન સીરિયલમાં ‘સમય’ નામનું એક પાત્ર હતું. બહુપાંખિયું એક ચક્ર સ્ક્રીન પર ફરતું ફરતું આવે અને એક પશ્ચાદભૂમિકામાં નાદ ગૂંજે – ‘મૈં સમય હૂઁ’. આ અવાજ આજે પણ કાનમાં ગૂંજી રહ્યો છે અને વિચારું છું કે આ સમય શું ચીજ છે? એ શું શું કરી શકે છે? કેવા કેવા ઉત્પાત મચાવી શકે છે? ક્યાંથી ક્યાં પહોંચાડી શકે છે? ભગવાન શ્રીકૃષ્ણએ ગીતામાં કહ્યું છે કે જન્મ-મૃત્યુનું કારણ હું છું. આ બન્ને ઘટનાની વચ્ચેનો સમયગાળો ભગવાને સમયના હાથમાં સોંપ્યો હોય તેવું લાગે છે અને આ ‘સમય’ નામનો ખેલાડી એક વિરાટ ચોપાટ પાથરીને એકએક પ્યાદુ ઉતરતો જાય, રમતો જાય, જીતતો જાય. પ્યાદા જીવતા જાય અને મરતા જાય. આમ જ જીવન ચાલતું જાય. આ પ્યાદા માટે એક સરસ ગીત યાદ આવે છે ‘નદિયાઁ ચલે, ચલે રે ધારા… ચંદા ચલે ચલે રે તારા, તુજ કો ચલના હોગા’… કદાચ આ જ જીવનનું આખરી સત્ય છે – ચાલતા રહેવું. વહેતા રહેવું એ જ આપણું કર્તવ્ય. પંચમહાભૂતમાં પાણી એ રસસ્વરૂપ છે અને જીવન પણ રસમય છે તેથી પાણી અને જીવનના ગુણધર્મો સરખા જ છે. ‘જળ એ જીવન’ની જેમ ‘જીવન એ જળ’ પણ એટલું જ યથાર્થ લાગે છે.
જળચક્ર વિશે તો જાણીએ જ છીએ, પણ જીવનચક્ર વિશે ક્યારેય વિચાર્યુ છે? જન્મથી શરૂ કરીને મરણ સુધીની આ યાત્રામાં ઉંમરના અલગ અલગ પડાવે આપણે સૌ અલગ અલગ રૂપ ધારણ કરીને વહેતા રહીએ છીએ. શ્વાસ-ઉચ્છવાસની જેમ જ અનાયાસ બદલાતા રહેતા આપણા આ સ્વરૂપોથી આપણે સાવ અજાણ રહી જતા હોઇએ છીએ. ક્યારેક સાવ નિરાંતે બેસીને આ ચકડોળને સ્થિતપ્રજ્ઞ બનીને અવલોકીએ તો બહુ રસપ્રદ તારણો મળી આવે.
આમ તો આપણા શાસ્ત્રોએ ચાર તબક્કાઓમાં બધું સરસ રીતે વિભાજીત કરી આપ્યું છે. જેમ કે, ચાર આશ્રમ-બ્રહ્મચર્યાશ્રમ, ગૃહસ્થાશ્રમ, વાનપ્રસ્થાશ્રમ અને સન્યાસાશ્રમ. એવી જ રીતે ચાર પુરુષાર્થ આપ્યા છે – ધર્મ, અર્થ, કામ અને મોક્ષ. અને એને અનુરૂપ ભગવાનનું ચતુર્ભુજ સ્વરૂપ સમજાવ્યુ છે. શંખ, ચક્ર, ગદા અને પદ્મ. વિગતે જોઇએ તો બાળપણમાં આશ્રમ જીવન જીવવાનું અને ધર્મનો અભ્યાસ કરી શંખની જેમ ધર્મનો જયઘોષ કરવાનો. યુવાવસ્થામાં ચક્રની જેમ ફરી વળવાનું અને અર્થનું ઉપાર્જન કરવાનું, વાનપ્રસ્થ અવસ્થામાં ગદાની જેમ કામનાઓ પર નિયમન રાખવાનું અને અંતે વૃદ્ધાવસ્થામાં કમળની જેમ બધી જ બાબતોથી પર થઇને ઈશ્વરમાં મન પરોવવું.
એ જ રીતે જીવનનાં મુખ્ય ત્રણ તબક્કાઓ બાળપણ, યુવાની અને વૃદ્ધાવસ્થાને આપણે વિગતવાર જોઇએ. પ્રથમ તબક્કો તે બાળપણ. બાળક એટલે ઈશ્વરનું સાક્ષાત સ્વરૂપ. માતાના પેટમાં નવ મહિના સુધી તૈયાર થયેલો હાડમાંસનો જે પિંડ જ્યારે આ પૃથ્વી પર પહેલો શ્વાસ લઇને એમ રુદન કરે છે જાણે કે પોતાના અલગ વ્યક્તિત્વની આલબેલ પોકારતો ન હોય.
બાળપણ એટલે વિસ્મયનો ખજાનો. બાળપણ એટલે નિર્દોષતાનું જીવતું જાગતું રૂપ. બાળક જ્યારે મરક મરક મલકે ત્યારે સમગ્ર પ્રકૃતિ તેના હાસ્યમાં સમાઇ જાય છે. એ પોતાની ટબુકલી આંખો વડે આસપાસની દુનિયા જુએ છે ત્યારે આખા જગતના રહસ્યોને પણ એ રહસ્યમય લાગે છે. ટચુકડી હથેળીમાં આપણી આંગળીને જકડી લે ત્યારે અનેક જન્મો કુરબાન કરવાનું મન થઇ આવે. બાળક એટલે કાળમીંઢ પર્વતની ગોદમાંથી વહી આવતું એક નાનકડું ઝરણું. એ પોતાની મસ્તીમાં વહેતું રહે. શિખર પરથી દડબડ કરતું દોડ્યું આવે, કિલકિલ કરતું ગાતું જાય, છમછમ કરતું નાચતું જાય. એ પોતાના ઉદભવ અને ગંતવ્યથી સાવ બેખબર બસ પોતાની મસ્તીમાં જ મસ્ત રહે. દુનિયાદારીની એકપણ આંટીઘૂંટીમાં પડ્યા વગર માત્ર ને માત્ર પોતાની ધૂનમાં વહેતા રહેવાની અવસ્થા એટલે બાળપણ.
વર્ષો વીતતા જાય અને આ ઝરણું વધુ વેગવાન બનતું જાય વધુ વિશાળ પ્રવાહમાં ફેરવાઇ જાય. જમીનને સ્પર્શ થતાં જ તેને પાંખો ફૂટે અને ઝરણું નદીમાં તબદિલ થાય. બાળપણમાંથી મુગ્ધાવસ્થા, કિશોરાવસ્થા અને યુવાવસ્થા આવતી જાય. યુવાવસ્થા આવતા જ પેલું કાલુંઘેલું બાળપણ અદૃશ્ય થવા લાગે. છોકરાના ચહેરા પર ઊગી નીકળતી કૂણી કૂણી મૂંછોના દોરા, ગાલ પર થતા ખીલ, ગળાનો ઉપસતો જતો હૈડિયો, વિશાળ ખભા, પહોળી છાતી અને બદલાતી ચાલ જાણે યુવાનીની ચાડી ખાવા લાગે. અને એવી જ રીતે ભોળીભટાક ગુલાબની કળી જેવી છોકરી અચાનક કાચી કેરી જેવી રસબસતી થઇ જાય, ત્વચાનો રંગ ખુલવા લાગે, ચહેરાની રોનક બદલાઇ જાય, ચાલમાં લચક ઉમેરાઇ જાય,વાળ રેશમી અને આંખો શરબતી થઇ જાય. યુવાનીની વસંત માત્ર શરીર પર જ નથી બેસતી એ તો દિલોદિમાગને પણ ગુલાબી ગુલાબી બનાવી દે છે, આ ક્યો જાદૂ છે જે સાવ અણધાર્યા ફેરફાર લાવી દે છે! જાણે કોઇ રેશમી પીંછુ સમગ્ર અસ્તિત્વ પર ફરી વળે છે અને આંખથી શરૂ કરીને સપના સુધીનું બધું જ રેશમ રેશમ કરી નાંખે છે.
યુવાની એટલે માત્ર ગુલાબી-રેશમી અવસ્થા જ નહી, એ તો નદીનો ધસમસતો પ્રવાહ છે માર્ગમાં આવતી અનેક અડચણોને પોતાની સાથે તાણી જાય. મુશ્કેલીઓના પથ્થરોને કિનારા પર ફેંકીને પોતાની ગતિથી આગળ વધ્યે જાય છે. એને પોતે નક્કી કરેલ ગંતવ્ય સુધી પહોંચવાની ઉતાવળ હોય છે, તાલાવેલી હોય છે, એને બેસે રહેવું ન પાલવે. એ પોતાની તમામ તાકાત કામે લગાડીને પોતાના રસ્તા ખુદ કંડારે છે, એ ક્યારેક ચંચળ છે તો ક્યરેક ધીરગંભીર છે. તેને આકાશને આંબવું છે, તેને ક્ષિતિજની પેલે પાર જવું છે, તેને રણમાં ગુલાબ ખીલવવા છે, તેને સમુદ્રમાંથી મોતી શોધી લાવવા છે. તેને મબલખ સપનાને સાચા પાડવાની હોંશ છે. યુવાનીનો જાદૂ દરેક પર જુદીજુદી રીતે અસર કરે છે જેવી રીતે કોઇ નદી એવી પૂરપાટ વહે કે આસપાસના વિસ્તારને પણ પાયમાલ કરી દે, કોઇ વળી ગંભીર ચાલે ચાલીને કિનારા પર હરિયાળી ઉગાડી દે, કોઇ એટલી ઉતાવળી ચાલે કે અવળા માર્ગે ફંટાઇ જાય અને કોઇ એટલી બધી સુસ્ત કે અધવચ્ચે જ સુકાઇ જાય. યુવાનીના અનેક રંગ અને અનેક છટા.
આ પ્રવાહો ધીમેધીમે આગળ વધતા જાય તેમ શાંત થતા જાય છે. દરિયો નજીક દેખાવા લાગે તેમ નદીની ચાલ સંયમિત થવા લાગે એવી જ રીતે ચાલીસી પછી માણસ ધીમો પડવા લાગે. પોતાના પથારા વધારતો અટકી જાય કારણકે સંકેલો કરવાનો સમય નજીક દેખાવા લાગે.ચહેરાની નમણાશ ઓછી થવા લાગે,વાળમાં સફેદી ડોકાવા લાગે,ચાલ બદલાવા લાગે,સપનાઓ ઓછા થવા લાગે, મન આળુ થવા લાગે અને અરીસા સામેથી પસાર થતા જ ચોંકી જવાય કે આ કોણ છે? હું છું ? હજું હમણા સુધી પતંગિયાની પાંખો પહેરીને કોઇ અંદર ઉડાઉડ કરતું હતું તે ક્યાં ગયું? અને સચ્ચાઇ સામે આવતા જ સફાળા ઝબકી જવાય કે વૃદ્ધાવસ્થા દરવાજા પર ટકોરા મારે છે.આ સચ્ચાઇને કોઇ જ દલીલ વગર સ્વીકારી લે તે જ જણ જીવ્યો પ્રમાણ.
સમય સરતો રહે અને શરીર જર્જરિત થતું જાય. આંખની ઝાંખપ વધતી જાય અને અંતઃચક્ષુઓ ખુલતા જાય.કાને સંભળાતું ઓછુ થાય પણ અંદરનો કોઇ ગેબી નાદ સંભળાયા કરે અવિરત. ત્વચાની કરચલીઓ વધતી જાય અને કોઇ અદીઠો સ્પર્શ આત્માને સ્પદિત કર્યા કરે. વાણી સાથ છોડતી જાય અને અંદરનો એકતારો અખંડધૂનમાં રમમાણ રહ્યા કરે. નાકને ગંધ-સુગંધમાં ફેર વર્તાતો બંધ થાય પણ નાભિચક્રમાં એક સહસ્ત્રદલ કમલ સુગંધ પ્રસરાવતું રહે અને આમ જ પંચેન્દ્રિયો શબ્દ, સ્પર્શ, રૂપ, રસ, અને ગંધના વળગણોથી અલિપ્ત થવા લાગે. કહેવાય છે કે વૃદ્ધિ પામે તેને વૃદ્ધ કહેવાય છે. શનૈઃ શનૈઃ આવતા બદલાવોને સ્થિતપ્રજ્ઞ બનીને જોતા શીખી જાય તે વૃદ્ધિ પામ્યો છે તેમ કહી શકાય.
વૃદ્ધાવસ્થા એટલે જાણે સફીદ દાઢી મૂંછ ધારણ કરેલ કોઇ વિશાળ દરિયો. વૃદ્ધાવસ્થાને દરિયાના જ રૂપક વડે જોઇએ તો ગજબની સામ્યતા નજરે ચડે છે. એનું એક અનોખુ ઊંડાણ, એક અનોખી ધીરગંભીરતા, એક અનોખુ સંગીત અને અનોખી વિશાળતા. એના હૈયે વડવાનલ ધૂણ્યા કરે પણ એ તો અડગ અને અચલ જ રહે. એની હળુહળુ વહેતી લહેરો સાથે એ બોખું બોખું મલક્યા કરે. એની લહેરોમાં કોઇ પગ ઝબોળે તો કોઇ ડૂબકી લગાવે. કોઇ તરતાં શીખે તો કોઇ મરજીવા બની મોતી શોધી લાવે, જેવી જેની પાત્રતા તેવું તે પામે. દરિયો તો રત્નાકર કહેવાયો છે અને એ આપવા જ બેઠો છે. લઇ શકાય એટલું આપણું. દરેક પોતાની સમજણ અને આવડત મુજબ દરિયાને જાણી, માણી અને પ્રમાણી શકે છે. એના કિનારાની રેતી પર નામ લખાતા જાય ભૂંસાતા જાય, નાનાનાના મહેલ ચણાતા જાય ધ્વસ્ત થતા જાય,પગલા પડતા રહે વિલીન થતા રહે પણ દરિયો તો શંત અને અવિચળ એને કોઇ ચલિત ન કરી શકે.
ઉંમરના આ આખરી પડાવે માણસ સમજી જાય છે કે હવે યાત્રા સમેટી લેવાના દિવસો આવ્યા. આ દિવસોમાં આખા જીવનના સરવૈયાને શૂન્યમાં પરિવર્તિત કરીને ચોપડા બંધ કરી દેવાના હોય છે. ‘ક્યા ખોયા-ક્યા પાયા’ની ગણતરીઓમાંથી બહાર આવી ખાતા બંધ કરવાના હોય છે. આ પડાવે જ્ઞાનાગ્નિમાં બધા જ કર્મો હોમી દેવાના હોય છે. સાધના, સાધન, સાધક અને સાધ્ય એકમેકમાં ભળી જાય એવી ઊંચાઇએ પહોંચવાનું હોય છે અને અંતે એક દિવસ મૃત્યુદેવના અવિરત ચલતા મહાયજ્ઞમાં પોતાની જાતને સમીધ બનાવી હોમવાની હોય છે. આ નશ્વર કાયાની માયા છોડી પેલા માયાવી જાદૂગરના શરણે જવાનું હોય છે.
આમ, માનો કે ન માનો… બાળક બનીને આવ્યા, યુવાન થયા અને વૃદ્ધ બનીને મૃત્યુના મુખમાં હોમાઇ જવા સુધીનું આ ચક્ર અનંતકાળથી ચાલ્યું આવ્યું છે અને ચાલતું રહેશે. પુનરપિ જનનમ્ પુનરપિ મરણમ્, પુનરપિ જનનિ જઠરે શયનમ્ – કહીને આ ચકડોળમા ફર્યા કરવાનું અને પુનઃ પુનઃ ગાતા રહેવાનું… જીવન ચલને કા નામ, ચલતે રહો સુબહ શામ.

—પારુલ ખખ્ખર

જીના ઈસી કા નામ હૈ

પૂજારીએ બિલીપત્ર આપ્યું. એને માથા પર ચડાવી મંદિરનાં પગથિયાં પર બેઠી હતી. ચારેતરફ અવાજો હતા, પણ ધૂંધળા… કારણ કે મનમાં એક જ વિચાર ઘુમરાતો હતો કે નિબંધ લખવો છે. ‘બાળપણ, યુવાની અને વૃદ્ધાવસ્થા’ વિશે શું લખું? શું લખી શકાય? ક્યાંથી શરૂઆત કરું? અને અચાનક હાથમાં રહેલું ત્રિદલ સળવળ્યું અને બોલ્યું “લે, મારાથી કર શરૂ… મારા પર આવીને અટકી જજે.” તરત ચમકારો થયો કે ત્રણેય અવસ્થાનું પ્રતીક તો મારા હાથમાં જ છે. લાવ ને… પાનને જ પ્રતીક બનાવું!
ઈશ્વરનું આપેલ જીવન અને મૃત્યુ એ અત્યંત રહસ્યમય ઘટનાઓ છે અને આ બે અંતિમો વચ્ચેનો સમયગાળો આ ત્રણ અવસ્થામાં વહેંચાઈ જાય છે. દરેકનું જીવન ત્રિદલની જેમ ત્રણ અવસ્થાઓમાં વહેંચાયેલું છે છતાં એકરૂપ દેખાય છે. ક્યારે એક અવસ્થા પસાર થઈને બીજી અવસ્થા ચોરપગલે પ્રવેશી જાય છે એ સમજાય તે પહેલાં જ ત્યાર પછીની અવસ્થા ટકોરા મારવા લાગે છે .ક્યારેક કૂણુંકૂણું બાળપણ, તો ક્યારેક ફુલગુલાબી યુવાની અને ક્યારેક પાકટતાનો પીળો રંગ! દરેકનો અનોખો અને આગવો અંદાઝ. દરેકની અલગ છટા. જેણે આ ત્રણેય અવસ્થાઓને સહજ સ્વીકારી એનો તો બેડો પાર જ સમજો!
રતુંબડી કૂંપળ વૃક્ષ પર બેસે અને આખુંયે વૃક્ષ હરખાય, ડાળેડાળ હરખાય, થડ હરખાય, મૂળ હરખાય અરે… આખેઆખો બગીચો હરખાય. આમ જુઓ તો એમાં હરખાવાનું શું ભલા? રોજ હજારો કૂંપળો ફૂટે છે, આ કંઇ નવી-નવાઈની ફૂટી છે? ના. પણ તો ય હરખાઈ જવાય છે કારણ કે આ ‘આપણા’ વૃક્ષની કૂંપળ છે. નવીનવી, તાજીતાજી, કૂણીકૂણી… હાથ અડાડતાંય બીક લાગે. રખે ને કરમાઈ જશે તો! આ નવજાત કૂંપળ વૃક્ષને પૂર્ણતા બક્ષે છે. વૃક્ષનું વૃક્ષપણું સિદ્ધ કરે છે. વૃક્ષને વૃક્ષ હોવાનું ગૌરવ અપાવે છે. આમ જુઓ તો નાનકડી કૂંપળ પણ કેવડી મોટી તાકાત !
કૂંપળ ઊગતાં જ વૃક્ષના ચાલઢાલ બદલાવા લાગે. અત્યાર સુધી જે બેફિકરાઈથી લહેરાતું હતું તે હવે કૂંપળની ચિંતા કરવા લાગે. ટાઢ, તડકો, વરસાદ એને પરેશાન ન કરે એ જ હવે તો વૃક્ષનું એક માત્ર લક્ષ્ય અને પેલી કૂંપળ તો એય…ને ઝીણીઝીણી આંખો પટપટાવે અને આ અજાયબઘર જેવા વિશ્વને તાક્યાં કરે. એના ઊગવાપણાથી એ તો સાવ બેખબર! એ તો સવાર, બપોર, સાંજને માણ્યા કરે. ઉષા અને સંધ્યાની રંગોળી વિસ્મયપૂર્વક જોયા કરે. વહેલી પરોઢે ઝાકળથી સ્નાન કરી લેવું, તડકામાં ડિલ શેકી લેવું. ધોમધખતા તાપમાં પાલવ તળે લપાઈ જવું. સમીસાંજની લ્હેરખીમાં લ્હેરી જવું અને ચાંદામામા સાથે કાલીઘેલી વાતો કરી પોઢી જવું એ જ એની દિનચર્યા. એને તો ક્યાં કશું થવું હોય છે છતાં તે મોટું થાય છે. કૂંપળમાંથી પાન બનવા તરફની યાત્રા શરૂ થાય છે.
રતુંબડાપણાની કુમાશ હવે ઓછી થવા લાગે, છતાં નરમાશ તો છે જ હજી. રતાશ અને લીલાશનું એક અનોખું સાયુજ્ય રચાતું જાય અને કૂંપળનું પાંદડામાં રૂપાંતર થતું રહે. આ બધું કંઈ પલકવારમાં નથી થતું હોતું. દિવસો-મહિનાઓ-વર્ષો લાગી જતા હોય છે આ જટિલ પ્રક્રિયામાંથી પસાર થતાંથતાં, પરંતુ એનો કંઈ થાક ન લાગે. એ તો એક રોમાંચક સફર હોય છે. પોતાની જાત સાથે થતા ફેરફારો જોયે રાખવામાં પણ આનંદ જ છે. પોતે જ પોતાને ન ઓળખી શકે એવા બની જવું એ કૂંપળ માટે પણ આશ્ચર્યજનક ઘટના જ હોય છે અને તેથી જ આ તબક્કો આહ્વલાદક હોય છે.
ધીમેધીમે રતાશ ગુમાવતા જવું, લીલાશ પકડતા જવી. કુમાશની કૂણીકૂણી ગલીઓમાંથી હવે નક્કર હયાતીના રસ્તે જવામાં પણ એક મસ્તી છે. કૂંપળને હવે લાલનપાલનમાંથી મુક્ત કરવામાં આવે છે, એ પોતાનું રક્ષણ જાતે કરી શકે છે, પોતાની ધરી પર ટકી શકે છે. પોતાને પ્રતિકૂળ પરિસ્થિતિમાં ટકાવી શકે છે. તોફાનો સામે ઝઝૂમી શકે છે. મરજી મુજબ ખીલી શકે છે. મોસમ સાથે ઝૂલી શકે છે. હવે એનાં પગલેપગલે નૃત્ય છે. એનાં શ્વાસેશ્વાસે હણહણાટ છે. એની હર અદામાં અનોખાપણું છે. એને ઝાકળના દરિયામાં ધુબાકા મારવા છે. એને રણની રેતીમાં વહાણ હંકારવા છે. એને સૂર્યના રથ સાથે હરીફાઈ માંડવી છે. એને શિયાળાની ઠંડીમા હિમાલય પર જવું છે. એને ઉનાળાની કાળઝાળ બપોરે ગુલમહોરી ગીતો ગાવા છે. એને ચોમાસાની લથબથ રાતોમાં ચોપાટ રમવી છે. એને માટે ક્ષણેક્ષણ એક ઉત્સવ છે, કારણ કે એ હવે યુવાન છે. એનાં અંગેઅંગમાં થનગનાટ ભર્યો છે. એને દુનિયા મુઠ્ઠીમાં ભરી લેવી છે. એને આકાશના આંગણામાં રમવું છે. એને દશે દિશાઓ આવકારવા તત્પર છે. એને બધી જ ઋતુઓ પોંખવા આતુર છે. એને સડસડાટ દોડવું છે. એને પડવું-આખડવું છે. એને કાંટા-કાંકરા-ખાડા-ખાબોચિયાથી રૂબરૂ થવું છે. એને સુંવાળા બગીચાઓને બદલે પથરીલા પહાડો વધુ આકર્ષે છે. એને ઘુઘરિયાળી હિંડોળાખાટને બદલે બરફના ગ્લેશિયરો આમંત્રણ આપતા રહે છે. એને ખૂબ ઉપર જવું છે. કોઈના આધાર વગર જવું છે અને ત્યાંથી ભૂસકા મારવા છે.
એને નાચવું છે, ગાવું છે, ઝૂમવું છે. એને પોતાની અંદર ઉઠતો ઊભરો ક્યાંક, કોઈક જગ્યાએ ઠાલવવો છે. પોતાનું સૌંદર્ય, પોતાની કલા, પોતાનું કૌશલ્ય અન્ય સુધી પહોંચાડવા છે. તેને ડંકે કી ચૌટ પે એલાન કરવું છે કે જુઓ… હવે હું મારા પગભર છું, સ્વતંત્ર છું, મારી એક અલગ ઓળખ છે. મારી પ્રતિમા મેં ખુદ કંડારી છે. જેનો હું જ શિલ્પી, હું જ પથ્થર અને હું ટાંકણું છું .હું જ મને ઘાવ આપું છું અને હું જ મને પંપાળુ છું. હું જ મને વઢું છું અને હું જ મને મનાવું છું. હું જ બેફામ દોડું છું અને હું જ મારા પગ દબાવું છું. હું જ મારો ભાગ્યવિધાતા, હું જ મારો શિક્ષક, હું જ મારો મિત્ર અને હું જ મારો ઉપદેશક. હું ભલે એક નાનકડું પાંદડું કેમ ન હોઉં? પણ મારી પોતિકી એક હયાતી છે. મારામાં અનેક ખામીઓ હોઈ શકે પરંતુ મારામાં થોડી ખૂબીઓ પણ છે. મેં મૂળ વાટે મારી માટીમાંથી સત્વો ખેંચ્યાં છે. એને સમગ્ર વ્યક્તિત્વમાં ફેલાવ્યા છે. હું એ જ માટી-પાણીનો વારસો લઈ આજે આપની સમક્ષ ટટ્ટાર ઊભો છું.
લાલ જાજમ પરથી પાંદડું હવે ધૂળિયા રસ્તે ચાલવા તત્પર બન્યું છે. એને રતાશ કે કુમાશ ગુમાવ્યાનો કોઈ રંજ નથી, ઊલ્ટુ એને તો આનંદ છે કે એ નાજુક તબક્કો ચાલ્યો ગયો છે. હવે આ લીલીછમ હયાતી જ મારો વર્તમાન છે. એને અંગેઅંગ લીલપ ફૂટે છે અને એના ચહેરા પર એક અનોખા આત્મવિશ્વાસની ચમક ભળે છે. સૂર્યકિરણોની લ્હાણી તે આકંઠ ઝીલી લે છે અને એ જ કિરણો વડે તે પોતાનું ભાગ્ય સુવર્ણાક્ષરે લખે છે. આમ તો એવું લાગે કે પાંદડાને વળી શું ભાગ્ય હોય? પછી વિચાર આવે કે કોઈ પણ સજીવ સાવ અમસ્તો તો આ પૃથ્વી પર નહીં જ આવ્યો હોય. એને ઈશ્વરે કોઈ પ્રયોજનથી જ મોકલ્યો હશે. ભલે નાનકડું પણ દરેકનું એક અવતારકાર્ય હોય છે જે સંપન્ન થતા જ એ વિદાય લે છે.
ચોતરફ હરિયાળી જ હોય એવી ક્ષણો આ નવયુવાન પાંદડાંને મળી રહે છે. એ હરિયાળીની હૂંફમાં પાંદડું વધુ ને વધુ ખીલતું જાય છે. એની આસપાસ નવાનવા પાંદડાઓ ઉગતા જાય અને કોઈ એક સવારે એની જ ડાળમાંથી કોઈ નવું પાંદડુ ફૂટી નીકળે તો ક્યારેક નવી કળી પણ ઊગી નીકળે! આ પાંદડુ હવે કળીના લાલનપાલનમાં વ્યસ્ત રહેવા લાગે. કળી એટલે એને મન શી વાત! આખો વખત એને અછોઅછો વાના કર્યે રાખે. એની ઋજુતાને, એની રંગછટાને, એની એકએક અદાને અપલક નિહાળ્યા કરે અને મનોમન રાજી થયે રાખે. કળી પર ઝાકળની બુંદો બેસે અને સૂર્યપ્રકાશમાં એના સપ્તરંગી શેરડાઓ પડે ત્યારે પાંદડું પોતાની જાતને કૃતકૃત્ય માનવા લાગે. કળી મોટી થતી જાય, રંગો ઘેરા બનતા જાય અને એક દિવસ મજાનું ફુલ બનીને ખીલી જાય. પાંદડુ એની સોળેકળાએ ખીલેલી રૂપરાશિને નિરખ્યા કરે, એને પોતાનું હોવું સાર્થક લાગ્યા કરે. એને જાણે સંતોષનો ઓડકાર આવી જાય.
ફૂલ પરના ઝાકળની જેમ સમય સરતો જાય છે. પાંદડાને હવે આસપાસનું જગત જરાતરા બદલાયેલું લાગવા લાગે છે. પોતાની સરખામણી એ નવાનવા પાંદડાઓ હવે વધારે નયનરમ્ય લાગે છે, વધારે તાજા લાગે છે, વધારે મોજીલા લાગે છે. આગંતુક પાંદડાઓ પણ જાણે આને અજીબ નજરે જોતા હોય એવું અનુભવ્યા કરે. ક્યારેક એ છાનોમાનો હળવેકથી પોતાની જાતને નીચે રહેલા તળાવના પાણીમાં નીરખી રહે! વિચારે કે હા… જરાક ઝાંખપ તો આવી છે. પેલો લીલો ચમકતો રંગ હવે ઘાટો થવા લાગ્યો છે, પેલી પોપટી ઝાંય હવે ઓસરવા લાગી છે. લીલી નસોમાં આ પાનખર ક્યાંથી ડોકાવા લાગી? પાંદડુ ઝબકી જાય છે, પોતાને વારંવાર તપાસ્યા કરે છે, બધું ઠીકઠાક તો છે ને? મનોમન આશ્વાસ્ત થયા કરે કે હાં બધુ બરાબર જ છે, કશું બદલાયું નથી. તેમ છતાં પેલા નવજાત ટાબરિયાઓની નજર ચૂકવીને દિવસમાં એકાદ નજર તો અચૂક પાણીમાં નાખી જ લે! કહેવાય છે કે દર્પણ જૂઠ ન બોલે, અહીંયાં પણ દર્પણનો પર્યાય બનેલું જળ એનો ધર્મ નિભાવે છે અને હળવેકથી પાંદડાને કહે છે કે દોસ્ત… હવે ઉતરતી અવસ્થાના દિવસો આવ્યા. તું તું જ હોવા છતાં તું નથી રહ્યો. આ તારું નવું સ્વરુપ સ્વીકારી લે તો વધુ સુખી થઈશ. પાંદડુ હા-ના કરતું રહે. ફરીફરીને પોતાનું પ્રતિબીંબ જોતુ રહે અને મને-કમને પાણીની વાતને સાચી માનવા મજબૂર થાય.
ધીમેધીમે કંઠે ઝાળા બાઝે, નસો તૂટવા લાગે, શરીર ધ્રૂજવા લાગે ત્યારે એમ થાય કે હા, કંઈક બદલાયું તો છે જ. પાંદડુ આખરે સ્વીકારે છે કે તે વૃદ્ધ થવા લાગ્યું છે. જોકે તેને કોઈ અફસોસ નથી. જેમ લાલાશ અને લીલપને માણી હતી એમ જ આ સોનેરી રંગ એને ગમવા લાગ્યો છે. આસપાસના લીલા પાન વચ્ચે એ પોતે જાણે રાજાપાઠમાં હોય એવો શોભે છે, પોતે બધાથી અલગ છે એનો સંતોષ ચહેરા પર છલકાય છે.એને સમજાય છે કે માત્ર ચહેરો જ પાકટ નથી થયો પોતે આખેઆખો પક્વ થયો છે. આ પાકવું એ ઉતકૃષ્ટ અવસ્થા છે. આ એક એવો પડાવ કે જ્યાંથી હવે કશે આગળ જવાનું રહેતું નથી, બસ ‘અઠે દ્વારકા’ કહીને રોકાઈ જવાનું છે. નવીનવી કૂંપળોને સહેલાવીને મોટી કરવાની છે, એને પ્યાર-દુલાર આપવાના છે, જુવાન પાંદડાને દિશા બતાવવાની છે, રસ્તો ભૂલેલાને રસ્તો ચીંધવાનો છે. કોઈની આંગળી ઝાલવાની છે. જાતને જાળવવાની છે અને વૃક્ષને ગૌરવ અપાવવાનું છે. ઈશ્વરે સોંપેલો રોલ બખૂબી અદા કરવાનો છે. હજીયે ઝાકળ તેને નવરાવે છે. તડકાના કૂણાકૂણા કિરણો એને તાજગી આપે છે. સંધ્યા-ઉષાના રંગો તેના ગાલ પર અવનવી રંગોળી પૂરે છે. હજુયે તડકા-છાયાના ચાંદરણા એની આંખોમાં ઉભરાતા રહે છે અને પાંદડુ બોખુંબોખું મલક્યા કરે છે!
જાણે એની ચશ્મેમઢેલ આંખો, એનું મફલર વીંટેલ ગળુ, એની ડગમગતી કાયા, એની હળુહળુ ચાલ એના જીવંત હોવાની સાક્ષી પૂરે છે. ક્યારેક કોઈ તારા મઢેલ આકાશમાંથી ખરી પડતા તારાની જેમ આ પીળું પાન પણ આખરી ચમકારો ફેલાવી જમીન પર ખરી પડશે. એક જીવનચક્ર પૂરું થશે. માટીનો જીવ માટીમાં મળી જશે. આવા અનેક પાંદડાઓ ખરશે, માટીમાં ભળશે અને એક ખાતર તૈયાર થશે જે આવનારી અનેક પેઢીઓને લહેરાતી રાખવાનું નિમિત્ત બનશે.
મંદિરના પગથિયે બેઠેલી હું ભાવસમાધિમાંથી જાગૃત થાઉં છું. હાથમાં રહેલા ત્રણ પાંદડાનાં ગુચ્છને તાકી રહું છું. હજુ હમણા જ એક આખી દૃશ્યલીલા આંખ સામેથી પસાર થઈ ગઈ છે અને હું એની મૂક સાક્ષી બનીને હજીયે અવાક્ બેઠી છું. પેલાં લાલ-લીલા-પીળા પાંદડાંઓ મારી સામે આંખ મીંચકારીને કહી રહ્યા છે ‘જીના ઇસી કા નામ હૈ.’
– પારુલ ખખ્ખર